Politiek

NRC checkt: ‘Nog nooit zo veel mensen gedwongen op de vlucht geweest’

De aanleiding

In een tv-reclame probeert VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR donateurs te werven. Na het verhaal van de zesjarige getraumatiseerde vluchteling Ella zegt de voice-over: „Nog nooit waren er zo veel mensen gedwongen op de vlucht.”

Waar is het op gebaseerd?

Elk jaar publiceert UNHCR het Global Trends Report. De jongste editie, over 2017, werd vorige maand gepubliceerd. Hierin wordt geconcludeerd dat er wereldwijd „een recordaantal” van 68,5 miljoen mensen op de vlucht is: één op de 110 mensen.

En, klopt het?

UNHCR is over de hele wereld actief en heeft goed zicht op het aantal vluchtelingen. Daarom bekijken we eerst hun cijfers, bijgehouden sinds hun oprichting in 1950.

In de jaren vijftig telde UNHCR jaarlijks zo’n twee miljoen vluchtelingen. Dat aantal liep op naar zo’n 35 miljoen in 2012. Daarna ging de stijging het snelst, van 35 naar bijna 70 miljoen in vijf jaar tijd. Vooral door de oorlog in Syrië, maar ook door conflicten in onder meer Congo, Irak, Jemen en Zuid-Soedan.

Wel ging UNHCR steeds meer mensen meetellen. Eerst alleen erkende vluchtelingen. Begin jaren negentig ook ontheemden die binnen hun eigen land op de vlucht zijn. En sinds 2000 asielzoekers.

Sommige asielzoekers zijn economisch migrant, erkent een woordvoerder van UNHCR. Maar zolang hun asielverzoek niet beoordeeld is, worden zij beschermd door internationale verdragen en daarom telt UNHCR hen mee.

Van de 68,5 miljoen mensen in 2017 is het grootste deel, 40 miljoen, ontheemd in eigen land. 25,3 miljoen mensen zijn naar een ander land gevlucht en 3,1 miljoen zitten er nog in de asielprocedure. Het is duidelijk dat die 68,5 miljoen voor UNHCR een ‘recordaantal’ is. Maar hoe zat het vóór hun oprichting in 1950?

Leo Lucassen, hoogleraar migratiegeschiedenis aan de Universiteit Leiden, adviseert vooral cijfers te zoeken over 1945. Voor zover Lucassen en anderen weten, zijn er geen schattingen over het wereldwijde aantal vluchtelingen dat er toen was, zeker niet van één specifiek jaar.

Over Europa zijn er wel cijfers, die UNHCR in 2000 zelf opschreef in The state of the World’s Refugees.

In 1945 waren er meer dan 40 miljoen ontheemden, plus 11,3 miljoen dwangarbeiders en zo’n 13 miljoen mensen van Duitse afkomst die werden uitgezet uit Oost-Europa. Plus meer dan een miljoen vluchtelingen uit de Sovjet-Unie van Stalin. Bij elkaar opgeteld 65,3 miljoen mensen, alleen al in Europa. Dat zijn er al bijna net zo veel als nu wereldwijd.

In andere werelddelen, waar vermoedelijk ook miljoenen vluchtelingen waren door de Tweede Wereldoorlog, is het ondoenlijk betrouwbare cijfers te vinden. Neem China: volgens overheidsarchieven waren er 95 miljoen Chinezen op de vlucht voor de Japanse overheersing. Maar historici gebruiken dat slechts als grove schatting, omdat overheden de cijfers slecht bijhielden. En het is bovenal onduidelijk hoeveel vluchtelingen er specifiek in 1945 waren.

We kunnen vaststellen dat in 1945 een veel groter deel van de wereldbevolking op de vlucht was dan in 2017, want de wereldbevolking was veel kleiner: 2,4 miljard, tegenover ruim 7,5 miljard eind vorig jaar. Alleen al de 65,3 miljoen vluchtelingen in Europa waren omgerekend 1 op de 37 inwoners wereldwijd – veel meer dan de 1 op de 110 mensen van vorig jaar.

Conclusie

In 1945 was een veel groter deel van de wereldbevolking op de vlucht. Het is aannemelijk dat er toen ook in absolute zin meer vluchtelingen waren, maar betrouwbare cijfers ontbreken. Daarom beoordelen we deze stelling als ongefundeerd.

Christiaan Pelgrim

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail [email protected] of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt