Entertainment

Mooi filmwerk over de archiefkoorts van de FBI

Beeldende kunst

End Credits. Regie: Steve McQueen. T/m 28/6 in Loods 6, Amstersdam. Inl: hollandfestival.nl

●●●●

„Redacted. Redacted.” De vrouwenstem die op de geluidsband van Steve McQueens filminstallatie End Credits de onleesbaar zwart gemaakte, gecensureerde delen ‘voorleest’ van de duizenden pagina’s documenten die de FBI tussen 1941 en 1973 verzamelde over de Afro-Amerikaanse zanger, acteur en mensenrechtenactivist Paul Robeson (1898-1976) klinkt elke keer alsof ze een vonnis uitspreekt. Een vonnis over ons onvermogen om ooit de totale reikwijdte en consequenties van al die informatie te bevatten. Een vonnis over een man die door zijn communistische sympathieën, zijn inzet voor de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, zijn strijd tegen fascisme en racisme door de overheid en de geheime diensten van de Verenigde Staten als staatsvijandig werd aangemerkt. Maar ook als een vonnis tegen een systeem dat zichzelf alleen in standhield door zijn burgers te controleren, op een manier die we hier in Europa kennen van de Oost-Duitse Stasi. Waarin elke stap die iemand zet voorwaardelijk verdacht is. Of van de huidige ‘big data’-sleepwetten die van elke burger een potentiële dader maken. Tot slot is End Credits ook een aanklacht tegen de individuele informanten in het systeem. Want het zijn hun namen die onzichtbaar zijn gemaakt. En het zijn deze kleine schakeltjes die de dodelijke schroeven uiteindelijk aandraaien.

Freedom of Information Act

Na eerdere edities in onder meer New York en Chicago is End Credits nu te zien op het Holland Festival. De Britse beeldend kunstenaar en filmmaker Steve McQueen (onder meer bekend van het Oscarwinnende Twelve Years a Slave, 2013) verkreeg Robesons dossier in het kader van de Freedom of Information Act. Het gedigitaliseerde materiaal beslaat nu meer dan tien uur film, en een audiotape van bijna het dubbele, waarvan er in Amsterdam ruim vijf uur te zien en te horen is. Acteurs lezen de teksten voor, inclusief de vele doorhalingen, en details waarvan je hoofd gaat duizelen. De presentatie is even simpel als effectief: twee tegenover elkaar geplaatste schermen, waarop onophoudelijk documenten naar beneden rollen. Net iets te snel om te lezen. Zou er ooit iemand bij de FBI zijn geweest die al die pagina’s heeft doorgespit? En wat is hij dan eigenlijk echt te weten gekomen over Robeson? Wat kom je eigenlijk ooit te weten over een ander aan de hand van zogenaamd objectieve feiten?

Paul Robeson, Sr. Part 11 of 31
Foto FBI

Doordat beeld en geluid niet synchroon lopen, en er altijd een onzichtbaar scherm achter je is, of ergens in je ooghoek, wordt de onmogelijkheid van dit archief inzichtelijk gemaakt. Er is altijd meer informatie dan je kunt verwerken. En er is altijd wel iets wat aan je oog ontsnapt.

Zwarte acteur

Paul Robeson brak in de jaren twintig door als zanger en acteur, vaak met filmversies van theaterstukken en andersom, zoals Show Boat (1928) waarvoor hij het bekende ‘Ol’ Man River’ zong. Zijn werk bracht hem naar Londen waar hij meer succes had, en hij als zwarte acteur een controversiële Othello speelde en zich bekommerde om de verpaupering van de Britse arbeidersklasse en mijnwerkers.

Nadat Robeson in de jaren vijftig onder meer vanwege zijn communistische sympathieën op de zwarte lijst werd gezet, was zijn artistieke carrière, en daarmee zijn mogelijkheden tot reizen en mensen bereiken zo goed als voorbij. Maar voor de FBI was dat, op het toppunt van het anticommunistische McCarthyisme geen reden om hem uit het oog te verliezen. Ondanks comebacktours in de jaren zestig, eiste de psychische druk van de nimmer aflatende surveillance zijn tol, en stierf Robeson in 1976 in beklagenswaardige omstandigheden.

Xenofobe politiek

End Credits werkt op vele niveaus. Als historisch monument, voor een individu, een inspirator, en tegelijkertijd voor anonieme velen. Het is een gedenkteken voor de xenofobe en paranoia politiek van het McCarthyisme. Belangrijker nog is dat de installatie ook een meditatie is over wat de Franse filosoof Jacques Derrida ‘archiefkoorts’ heeft genoemd: een zelfvernietigende verzamelwoede. Het archief, zegt Derrida, is er niet alleen om het verleden te boekstaven, maar bepaalt door zijn inbedding in politieke en andere machtsstructuren ook hoe wij met kennis over de toekomst omgaan. Door gebruik te maken van ‘found footage’, bestaand materiaal, ontsluit McQueen niet alleen een archief, maar democratiseert hij het ook. Hij geeft ons door zijn presentatie ook de indexkaartjes in handen. Zo stelt hij niet alleen vragen over historisch en collectief geheugen, maar eveneens over de wereld waarin wij nu willen leven.

Door: https://lyrics.az & https://azlyrics.com.az